पहिचानको आगो: धार्मिक–जातीय विभाजनले समुदायको भविष्य कसरी भत्काउँछ – दशकौँसम्म एकअर्कासँग व्यापार गर्ने, बिहे-ब्रतबन्धमा सहभागी हुने र चाडबाडका रंगहरू बाँड्ने यो गाउँ आज सशंकित नजर र मौन डरको प्रतीक बनेको छ। विभाजन यहाँ बन्दुकको आवाजले होइन, पहिचानका बहस, अफवाह र राजनीतिक नारा हुँदै आएको हो — भर्खरै मात्र झगडिएको होइन, वर्षौँदेखि पकाइँदै आएको समाजिक दरारको नतिजा।
६५ वर्षीय स्थानीय किसान भन्छन्,
“पहिले हामी मेलामा एउटै पसल राख्थ्यौं, अहिले नजर जुधे पनि डर हुन्छ — कसले के बुझ्ला भनेर।”
सामाजिक विश्लेषक डा. मनोज अधिकारी यसलाई “सूक्ष्म सामुदायिक मृत्यु (micro-social death)” को संकेत भन्छन् (Adhikari, 2024)।
१. विभाजनको पहिलो चरण — विश्वासको विघटन
शोधकर्ताहरूका अनुसार सामुदायिक द्वन्द्व एकैदिन सुरु हुँदैन। पहिले अफवाहहरू फैलिन्छन्, त्यसपछि धार्मिक वा जातीय पहिचानको आधारमा समूहगत रेखा कोरिन्छ। मानिसहरूले गोप्य रूपमा ‘कसले के हो?’ मनमनै नाप्न थाल्छन्। यहि मनोवृत्ति पछि सहयोग, व्यापार र सामाजिक सम्पर्क कम हुन थाल्छ (Malla, 2022)।
२. तथ्यांकले देखाएको वास्तविकता
२०६७–२०७९ बीच ३४ वटा सामुदायिक द्वन्द्व सरकारी तथा गैर–सरकारी संस्थाहरूमा आधिकारिक रूपमा दर्ता भएका छन् (National Human Rights Commission, 2022)।
तीमध्ये:
-
२३ घटना जातीय–सांस्कृतिक पहिचानसम्बन्धी
-
११ घटना धार्मिक संवेदनशीलता वा अफवाहका कारण
२०७५–२०७९ बीच मात्रै २,१८० परिवार विस्थापित भएको NHRC को वार्षिक प्रतिवेदनले उल्लेख गर्छ (NHRC, 2022)।
तर गैर–सरकारी अनुसन्धान अनुसार वास्तविक संख्या अझै बढी हुन सक्छ। CEHURD ले ३,५०० भन्दा माथि विस्थापन भएको अनुमान गरेको छ, कारण धेरै घटना “दर्ता बाहिर” रहन्छन् (CEHURD, 2023)।
३. अर्थतन्त्रको ढलान (पहिचानको आगो: धार्मिक–जातीय विभाजनले समुदायको भविष्य कसरी भत्काउँछ)
धार्मिक वा जातीय तनावको प्रत्यक्ष प्रभाव सर्वप्रथम स्थानीय व्यापारमा देखिन्छ। २०७८ को ग्रामीण आर्थिक सर्वेक्षण अनुसार, सामुदायिक तनावपछि व्यापार गतिविधि ४०% ले घटेको पाइयो (Ministry of Urban Development, 2021)।
एक स्थानीय पसले भन्छन्,
“व्यापार धर्मलाई हेर्दैन, तर ग्राहकले हेर्न थालेपछि बजार बर्बाद हुन्छ।”
अध्ययनले देखायो कि व्यापारीमध्ये ७८% ले ग्राहक आफ्नै पहिचानमा सर्ने प्रवृत्ति देखिएको रिपोर्ट गरेका छन् (MoUD, 2021)।
४. डिजिटल अफवाह — आगोमा घिउ
२०७९ को सञ्चार व्यवहार अध्ययन अनुसार, सामुदायिक तनावसँग सम्बन्धित ८१% अफवाह सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलिए (Malla, 2022)।
त्यसमध्ये ५८% सामग्री एडिटेड वा सन्दर्भविहीन रहेको पाइएको थियो।
मल्लको भनाइमा,
“सबैभन्दा छिटो चल्ने हतियार आज बन्दुक हैन, गलत क्लिप हो।” (Malla, 2022)
५. राजनीतिक उपयोग — पहिचानको मुद्रा
राजनीतिशास्त्री प्रा. गिरीश थापा लेख्छन्:
“पहिचान अब राजनीतिक अर्थमा भोट जुटाउने सबैभन्दा बलियो मुद्रा बनिसकेको छ।” (Thapa, 2025)
उनका अनुसार पहिचान आधारित विभाजन तीन उद्देश्यमा प्रयोग हुन्छ:
-
चुनावी स्थितिलाई प्रभावित गर्न
-
दुश्मन निर्माण गर्न
-
राष्ट्रिय मुद्दालाई हेरफेर गर्न
६. मनोवैज्ञानिक क्षति — अदृश्य तर गहिरो (पहिचानको आगो: धार्मिक–जातीय विभाजनले समुदायको भविष्य कसरी भत्काउँछ)
२०७९ को मानसिक स्वास्थ्य सर्वेक्षणले देखायो:
-
बालबालिकामा २१% दीर्घ तनाव
-
महिलामा ३४% आघात लक्षण
-
पुरुषमा १८% समूहिक अपराधबोध (MoHP, 2022)
मनोविज्ञहरू भन्छन्:
“विस्थापनले घर गुमाउँछ, तर घृणाले भविष्य।”
७. समाधान — केवल शान्ति सम्झौता पर्याप्त छैन
विशेषज्ञहरूले दीर्घकालीन समाधानका लागि तीन आधार सिफारिस गर्छन्:
(१) संवाद र पुनर्मिलन कार्यक्रम
कागजी सन्धि होइन — मानव सम्बन्ध पुनःस्थापना।
(२) बहुविविधता शिक्षा
पाठ्यक्रममा सांस्कृतिक सहअस्तित्व अध्यापन।
(३) स्थानीय संस्थाको सक्रियता (पहिचानको आगो: धार्मिक–जातीय विभाजनले समुदायको भविष्य कसरी भत्काउँछ)
मन्दिर, मस्जिद, गुम्बा, विद्यालय र स्थानीय क्लबहरूको प्रयोग।
निष्कर्ष (पहिचानको आगो: धार्मिक–जातीय विभाजनले समुदायको भविष्य कसरी भत्काउँछ)
समुदाय एकैचोटि नबर्बाद हुन्छ, तर चरण–चरणमा टुक्रिन्छ:
पहिले विश्वास, त्यसपछि अर्थतन्त्र, अन्त्यमा मानवता।