छठ पर्व २०८३ कहिले हो? मिति, पूजा विधि र महत्त्व – खायदेखि उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिने दिनसम्मको सम्पूर्ण जानकारी

प्रकाशित मिति: २०८३ कात्तिक २७ गते, शुक्रबार

नेपालको तराई–मधेसदेखि काठमाडौं उपत्यकासम्म धार्मिक आस्था, श्रद्धा र भक्तिको वातावरण सिर्जना गर्ने महापर्व छठ यस वर्ष पनि हर्षोल्लासका साथ मनाइँदैछ। सूर्यदेव र छठी माताको आराधना गरिने यो पर्व विशेषगरी मधेसी, मैथिली, भोजपुरी तथा थारू समुदायको धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। पछिल्लो समय छठ पर्व नेपालका विभिन्न समुदायबीच आपसी सद्भाव, एकता र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीकका रूपमा समेत स्थापित हुँदै गएको छ।

चार दिनसम्म विभिन्न धार्मिक विधि र परम्पराअनुसार मनाइने छठ पर्व २०८३ सालमा कात्तिक २७ गते शुक्रबारदेखि सुरु भएको छ। यस वर्ष छठको मुख्य दिन कात्तिक २९ गते आइतबार परेको छ। उक्त दिन अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरिनेछ भने कात्तिक ३० गते सोमबार बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि पर्वको विधिवत् समापन हुनेछ।

छठ पर्व २०८३ कहिले हो? यस्तो छ चार दिनको पूजा तालिका

यस वर्ष छठ पर्वका मुख्य धार्मिक विधिहरू निम्नअनुसार सम्पन्न हुनेछन्।

दिन	नेपाली मिति	अंग्रेजी मिति	धार्मिक विधि
पहिलो दिन	कात्तिक २७, शुक्रबार	१३ नोभेम्बर २०२६	नहाय–खाय
दोस्रो दिन	कात्तिक २८, शनिबार	१४ नोभेम्बर २०२६	खरना
तेस्रो दिन	कात्तिक २९, आइतबार	१५ नोभेम्बर २०२६	सन्ध्या अर्घ्य
चौथो दिन	कात्तिक ३०, सोमबार	१६ नोभेम्बर २०२६	उषा अर्घ्य तथा पारन

नेपाल सरकारको सार्वजनिक बिदा सूचीअनुसार कात्तिक २९ गते आइतबार छठ पर्वका अवसरमा सार्वजनिक बिदा रहेको छ।

के हो छठ पर्व? किन गरिन्छ सूर्यदेवको पूजा?

छठ पर्व हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले श्रद्धा र निष्ठाका साथ मनाउने प्राचीन सूर्य उपासना पर्व हो। यस पर्वमा सूर्यदेव र षष्ठी देवी अर्थात् छठी माताको पूजा आराधना गरिन्छ।

मानव जीवनका लागि सूर्य प्रकाश, ऊर्जा र जीवनको प्रमुख आधार भएकाले सूर्यप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने धार्मिक मान्यता यस पर्वसँग जोडिएको छ। छठमा सूर्यको पूजा गर्नुका साथै परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि, सुस्वास्थ्य तथा सन्तानको दीर्घायुको कामना गरिन्छ।

यस पर्वको विशेष पक्ष भनेको अस्ताउँदो सूर्य र उदाउँदो सूर्य दुवैलाई समान श्रद्धाका साथ अर्घ्य अर्पण गर्नु हो। सामान्यतया मानिसहरूले उदाउँदो सूर्यलाई नयाँ सुरुवात र सफलताको प्रतीकका रूपमा हेर्ने गर्छन्। तर छठ पर्वले अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि उत्तिकै सम्मान गर्दै जीवनमा हरेक अवस्थाको महत्त्व रहेको सन्देश दिन्छ।

छठ केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई प्रकृति, परिवार, अनुशासन, पवित्रता र सामाजिक एकताको अनुपम संगम पनि हो।

छठ पर्वका चार दिन: नहाय–खायदेखि पारनसम्म

१. पहिलो दिन: नहाय–खाय (कात्तिक २७ गते)

छठ पर्वको पहिलो दिनलाई नहाय–खाय भनिन्छ। यस दिन व्रतालुहरूले बिहानै नदी, पोखरी वा अन्य जलाशयमा स्नान गरी शरीर तथा मनको शुद्धता कायम गर्ने परम्परा छ।

घर तथा भान्साकोठा सफा गरेर शुद्ध र सात्त्विक भोजन तयार गरिन्छ। कतिपय परिवारमा यस दिन लौकाको तरकारी, दाल र भात खाने चलन छ। यस दिनदेखि व्रतालुहरूले खानपान र दैनिक जीवनमा विशेष शुद्धता तथा अनुशासन अपनाउन सुरु गर्छन्।

२. दोस्रो दिन: खरना (कात्तिक २८ गते)

छठ पर्वको दोस्रो दिनलाई खरना भनिन्छ। यस दिन व्रतालुहरू दिनभर उपवास बसेर साँझ विशेष पूजा आराधना गर्छन्।

खरनाका अवसरमा दूध, चामल र सक्खरबाट तयार पारिएको खीर तथा रोटी प्रसादका रूपमा चढाइन्छ। कतिपय स्थानमा यसलाई रस्याउ–रोटी पनि भनिन्छ।

पूजा सम्पन्न भएपछि व्रतालुले प्रसाद ग्रहण गर्छन् र परिवारका सदस्य, आफन्त तथा छिमेकीलाई समेत प्रसाद वितरण गरिन्छ।

खरना सम्पन्न भएपछि व्रतालुहरूले अझ कठिन निर्जल तथा निराहार व्रत सुरु गर्छन्। यो व्रतको समापन चौथो दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि गरिन्छ।

३. तेस्रो दिन: सन्ध्या अर्घ्य (कात्तिक २९ गते)

छठ पर्वको सबैभन्दा आकर्षक तथा महत्त्वपूर्ण दिनमध्ये एक हो सन्ध्या अर्घ्य।

यस दिन व्रतालुहरू परिवारका सदस्य तथा आफन्तसँगै नदी, पोखरी, तलाउ र अन्य जलाशयमा निर्माण गरिएका छठघाटमा पुग्छन्।

बाँसबाट निर्मित ढाकी, सुप, नरिवल, केरा, उखु, ठेकुवा, भुसुवा तथा अन्य फलफूल र पूजा सामग्रीसहित अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरिन्छ।

साँझको समयमा छठघाटमा दीप प्रज्वलन, भक्तिगीत, भजन तथा पूजाआराधनाले विशेष धार्मिक वातावरण सिर्जना गर्छ। परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र कल्याणको कामना गर्दै व्रतालुहरूले श्रद्धापूर्वक सूर्यदेवको पूजा गर्छन्।

४. चौथो दिन: उषा अर्घ्य तथा पारन (कात्तिक ३० गते)

छठ पर्वको अन्तिम दिन अर्थात् चौथो दिन बिहानै व्रतालुहरू पुनः छठघाटमा पुग्छन्।

बिहान उदाउँदो सूर्यको प्रतीक्षामा बसेका व्रतालुहरूले सूर्यको पहिलो किरण देखिएपछि जलाशयमा उभिएर अर्घ्य अर्पण गर्छन्।

उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि छठ पर्वका सबै प्रमुख धार्मिक विधि सम्पन्न हुन्छन्। त्यसपछि व्रतालुले प्रसाद ग्रहण गरी व्रत समापन गर्ने प्रक्रियालाई पारन भनिन्छ।

परिवारका सदस्य तथा आफन्तबीच प्रसाद वितरण गर्दै एकअर्कालाई छठ पर्वको शुभकामना दिने परम्परा छ।

छठ पर्वमा चढाइने प्रमुख पूजा सामग्री र प्रसाद (छठ पर्व २०८३ कहिले हो? मिति, पूजा विधि र महत्त्व)

छठ पर्वमा प्रयोग गरिने पूजा सामग्रीको आफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व छ। विशेषगरी प्राकृतिक उत्पादन र परम्परागत सामग्रीलाई प्राथमिकता दिइन्छ।

छठ पूजामा प्रयोग हुने प्रमुख सामग्रीहरू:

• बाँसबाट बनेको ढाकी, डाला र सुप।
• नरिवल, केरा, स्याउ, सुन्तला तथा अन्य फलफूल।
• उखु, अदुवा र बेसार।
• ठेकुवा र भुसुवा।
• चामल, गहुँ, दूध र सक्खर।
• माटोका दियो तथा पूजा भाँडाकुँडा।
• फूल, पात तथा अन्य परम्परागत पूजा सामग्री।

यी सामग्रीहरू सूर्यदेव र छठी मातालाई अर्पण गरिन्छन्। विशेषगरी ठेकुवा छठ पर्वको लोकप्रिय परम्परागत प्रसादका रूपमा परिचित छ।

नेपालमा कहाँ–कहाँ विशेष रूपमा मनाइन्छ छठ पर्व?

नेपालमा छठ पर्वको सबैभन्दा ठूलो धार्मिक तथा सांस्कृतिक रौनक मधेस प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा देख्न सकिन्छ। विशेषगरी जनकपुरधाम, वीरगञ्ज, राजविराज, लहान, मलंगवा, गौर, कलैया, जलेश्वर तथा आसपासका क्षेत्रमा छठको विशेष महत्त्व छ।

जनकपुरधाम: मिथिला संस्कृतिको केन्द्रका रूपमा परिचित जनकपुरधाममा छठ पर्व विशेष उल्लासका साथ मनाइन्छ। गंगासागर, धनुषसागरलगायतका ऐतिहासिक जलाशयमा हजारौँ श्रद्धालुहरू पूजा आराधनाका लागि सहभागी हुने गर्छन्।

वीरगञ्ज: पर्सा जिल्लाको वीरगञ्जमा घडिअर्वा पोखरी, रानीघाट, नगवा तथा मुर्ली क्षेत्रका छठघाटमा विशेष सजावट र व्यवस्थापन गरिन्छ।

सर्लाही र महोत्तरी: ग्रामीण बस्ती तथा बजार क्षेत्रमा छठ पर्वको विशेष रौनक देखिन्छ। घरदेखि जलाशयसम्म सरसफाइ, सजावट र पूजा सामग्रीको तयारी गरिन्छ।

सप्तरी र सिरहा: राजविराज, लहान तथा आसपासका क्षेत्रमा छठ पर्वलाई पारिवारिक र सामुदायिक उत्सवका रूपमा मनाइन्छ। छठ पर्व २०८३ कहिले हो? मिति, पूजा विधि र महत्त्व

काठमाडौं उपत्यका: पछिल्लो समय काठमाडौं उपत्यकामा पनि छठ पर्व मनाउनेहरूको संख्या बढ्दै गएको छ। विभिन्न नदी तथा पोखरीका किनारमा छठघाट निर्माण गरी सामूहिक रूपमा पूजा आराधना गरिन्छ।

यसरी छठ पर्वले तराई–मधेसको मौलिक संस्कृतिलाई देशका अन्य भूभागसम्म विस्तार गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

छठ पर्वले दिने सामाजिक सद्भाव र एकताको सन्देश (छठ पर्व २०८३ कहिले हो? मिति, पूजा विधि र महत्त्व)

छठ पर्वको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यसको सामूहिकता र सामाजिक समानता हो।

यस पर्वमा जातजाति, भाषा, वर्ग तथा आर्थिक अवस्थाभन्दा माथि उठेर मानिसहरू एउटै स्थानमा भेला हुन्छन्। छठघाटको सरसफाइ, सजावट, व्यवस्थापन र पूजा सामग्रीको तयारीमा स्थानीय बासिन्दा, युवा, महिला तथा विभिन्न समुदायका मानिसहरूको सक्रिय सहभागिता रहने गर्छ।

धनी होस् वा गरिब, सबैले आफ्नो क्षमताअनुसार पूजा आराधना गर्ने परम्पराले यस पर्वको सामाजिक महत्त्वलाई अझ बलियो बनाएको छ। छठ पर्व २०८३ कहिले हो? मिति, पूजा विधि र महत्त्व

छठ पर्वले पुराना मनमुटाव बिर्सेर आपसी सहयोग, प्रेम, सद्भाव र भाइचाराको सम्बन्ध स्थापित गर्न प्रेरित गर्छ। यसले नेपालजस्तो बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक तथा बहुजातीय समाजमा धार्मिक सहिष्णुता र सामाजिक एकताको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।

प्रकृति संरक्षण र वातावरणीय स्वच्छताको सन्देश

छठ पर्व प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने पर्व हो। सूर्य, जल, पृथ्वी र प्राकृतिक उत्पादनप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु यसको प्रमुख विशेषता हो।

नदी, पोखरी तथा अन्य जलाशयमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य दिने परम्पराले स्वच्छ पानी र सफा वातावरणको महत्त्वलाई समेत स्मरण गराउँछ।

तर पर्व मनाउने क्रममा प्लास्टिकजन्य सामग्री, फोहोर तथा पूजा अवशेष जथाभावी जलाशयमा फाल्नु हुँदैन। छठको वास्तविक भावना कायम राख्न घाटको सरसफाइ, जलाशयको संरक्षण र वातावरणमैत्री पूजा सामग्रीको प्रयोगमा सबैले ध्यान दिन आवश्यक छ।

धार्मिक आस्थासँगै प्रकृति संरक्षणलाई प्राथमिकता दिन सके छठ पर्वको सन्देश अझ अर्थपूर्ण बन्न सक्छ। छठ पर्व २०८३ कहिले हो? मिति, पूजा विधि र महत्त्व

छठ पर्व २०८३ को अवसरमा देश तथा विदेशमा रहेका नेपालीलाई शुभकामना

छठ पर्वले नेपालमा धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानलाई मात्र होइन, विदेशमा रहेका नेपालीहरूलाई समेत आफ्नो संस्कृति र परम्परासँग जोड्ने काम गर्दै आएको छ।

रोजगारी, अध्ययन तथा विभिन्न कारणले नेपालबाहिर रहेका नेपालीहरूले पनि आफ्नो ठाउँ र परिस्थितिअनुसार छठ पर्व मनाउने गरेका छन्। विशेषगरी भारत, खाडी मुलुक तथा अन्य देशमा रहेका नेपाली परिवारले पनि यस पर्वको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्वलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्।

यस अवसरमा छठ पर्व मनाउने सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूमा सुख, शान्ति, समृद्धि, सुस्वास्थ्य र उत्तरोत्तर प्रगतिको हार्दिक मंगलमय शुभकामना।

अस्ताउँदो सूर्यलाई सम्मान र उदाउँदो सूर्यलाई स्वागत गर्ने यस महान् पर्वले सबैको जीवनमा नयाँ आशा, सकारात्मक ऊर्जा र सफलताको किरण फैलाओस्। छठ पर्व २०८३ कहिले हो? मिति, पूजा विधि र महत्त्व

छठ पर्व २०८३ को हार्दिक मंगलमय शुभकामना! – छठ पर्व २०८३ कहिले हो? मिति, पूजा विधि र महत्त्व