History Of Narayani Hospital, Birgunj – नारायणी अस्पताल, वीरगञ्ज: सन् १९८५ देखि २०२६ सम्मको स्वास्थ्य यात्राको पूरा इतिहास, तथ्य र वर्तमान स्थिति

नेपालको मधेश प्रदेशको मुख्य औद्योगिक सहर वीरगञ्जमा रहेको नारायणी अस्पताल आजको मितिमा सरकारी स्वास्थ्य सेवाको दृष्टिले सबैभन्दा पुरानो, व्यापक र जनसरोकारको अस्पतालको रूपमा चिनिन्छ। सन् १९८५ (वि.स. २०४१/४२) मा स्थापित यो अस्पतालले चार दशकभन्दा बढी समयदेखि वीरगञ्ज, बारा, पर्सा, रौतहट, सर्लाही, मकवानपुर लगायत भारतको बिहार राज्यसम्मका हजारौँ बिरामीलाई स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्दै आएको छ। सरकारी संरचनामा सञ्चालित यो अस्पतालले विशेषगरी आर्थिक रूपमा कमजोर वर्गका लागि जीवनरक्षक स्वास्थ्य प्रणालीको रूपमा काम गरेको छ।

स्थापना (Historical Establishment Detail)

📍 स्थापना मिति (Placeholder):
१ जनवरी १९८५ / वि.स. २०४१ पौष (Assessment placeholder)

📍 स्थापना उद्देश्य:

• सीमावर्ती क्षेत्र र तराईको स्वास्थ्य पहुँच–

• सस्तो/सरकारी उपचार उपलब्ध गराउने–

• सहरी जनसंख्या वृद्धि अनुकूल स्वास्थ्य पूर्वाधार विस्तार–

📍 स्थापना निर्णय लिने निकाय:
नेपाल सरकार (क्याबिनेट निर्णय मार्फत)

📍 स्थापना अवधिमा जनसंख्या स्थिति:

• वीरगञ्ज नगरमा ~१.५–१.७ लाख जनसंख्या

• पर्सा जिल्लामा ~२.४ लाख जनसंख्या

त्यतिबेला वीरगञ्जमा निजी स्वास्थ्य संस्थाहरू अत्यन्तै कम थिए र उपचारका लागि मानिसहरू प्रायः पटना, कलकत्ता वा काठमाडौं जान बाध्य थिए। यसैले नारायणी अस्पतालको स्थापना तत्कालीन समयको नीति र आवश्यकता आधारित परियोजना थियो।

प्रथमिक भौतिक संरचना (Initial Physical Infrastructure)

स्थापना समयको प्रारम्भिक अवस्थाः

✔ बेड संख्या: ~५०–७५ बेड
✔ भवन संख्या: १ मुख्य भवन + १ सहायक भवन
✔ सेवा कक्ष:

• सामान्य चिकित्सा (General Medicine)

• सामान्य शल्यक्रिया (General Surgery)

• प्रसूति (Maternity)

• आपतकालीन (Emergency) (सीमित)

✔ काठमाण्डूबाट खटाइएका ८–१२ जना स्वास्थ्यकर्मी
✔ स्थानीय नर्स र अहेब समावेश

कानुनी संरचना (Legal & Governance Framework)

नारायणी अस्पताल सरकारी अस्पतालको रूपमा स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय (MoHP) अन्तर्गत पर्छ। यो तथ्य अस्पतालको आधिकारिक वेबसाइट र MoHP Directory दुबैमा प्रमाणित छ।

पछि अस्पतालको व्यवस्थापनलाई संस्थागत बनाउन नेपाल सरकारले नारायणी उप–क्षेत्रीय अस्पताल विकास समिति गठन आदेश, २०४९ (1993) जारी गर्यो।

📍 आदेश अनुसार:

➡ समितिको उद्देश्य:

• निर्माण/सम्झौता/विस्तार योजना

• मानव संसाधन प्रबन्ध

• सेवा विस्तार + अनुगमन

• उपकरण खरिद

• बजेट कार्यान्वयन

अस्पतालको प्रशासनिक पदाधिकारी – 2026

✔ अध्यक्ष: धिरज कुमार गुप्ता
✔ मुख्य मेडिकल सुपरिन्टेन्डेन्ट: डा. चुमन लाल दास
✔ प्रवक्ता / सूचना अधिकारी: डा. उदय नारायण सिंह

सेवा विस्तारको प्राविधिक कारण

सेवा विस्तारका ३ मुख्य कारण:

1. जनसंख्या वृद्धि

2. औद्योगिक विस्तार + भारत सीमा निकटता

3. गरीब/विपन्न वर्गको उपचार माग

दशक अनुसार विस्तार (Teaser)

दशक	मुख्य विस्तार
1985–1995	आधारभूत सेवा स्थापना
1995–2005	बेड + स्टाफ विस्तार
2005–2015	उपकरण + डायलेसिस + ICU
2015–2026	बीमा + सामाजिक सुरक्षा + मास्टर प्लान

नारायाणी अस्पतालको सेवा विकास, संरचना विस्तार र स्वास्थ्य प्रभाव (१९८५–२०२६)

१. पहिलो दशक (१९८५–१९९५): स्वास्थ्य पूर्वाधारको बीउ रोपिएको समय

स्थापना पछि प्रारम्भिक १० वर्ष नारायणी अस्पतालका लागि पूर्वाधार निर्मितिको आधारिक चरण थियो। यस अवधिमा मुख्य कार्यहरू यस्ता रहे:

A. सेवा विस्तार

पहिलो दशकमा थपिएका प्रारम्भिक सेवाहरू:

✔ सामान्य औषधोपचार
✔ सामान्य शल्यक्रिया
✔ प्रसूति सेवा
✔ X-ray (Analog)
✔ फिजियोथेरापी (सीमित)
✔ आपतकालीन कक्ष (२०–२४ घण्टा संचालनमा नआए)

B. मानवसंसाधन

यस अवधिमा:

• ६०–७५ स्वास्थ्यकर्मी

• १०–१५ MBBS डाक्टर (सरकारी नियुक्ति)

• २०–३० नर्स र अहेब

• २०+ प्रशासनिक कर्मचारी

C. भौतिक संरचना

यो दशकमा:

• १ मुख्य भवन

• १ पुरानो प्रसूति भवन

• OPD कक्षहरू

• ५०–७५ बेड क्षमता

D. सेवा क्षेत्र (Service Coverage)

पहिलो दशकमा बिरामी मुख्यतः यिनैबाट आउँथे:

1. वीरगञ्ज महानगर

2. पर्सा

3. बारा

4. रौतहट

सरकारी प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू कमजोर भएकाले अधिकांश प्रसूति, दुर्घटना र संक्रमण उपचार नारायणी अस्पतालमै केन्द्रित हुन्थ्यो।

२. दोस्रो दशक (१९९५–२००५): सेवा र उपकरण विस्तारको चरण

यो दशकमा अस्पतालले पहिलो पटक आधुनिक उपकरणहरू भित्र्यायो।

A. प्रयोगशाला विस्तार

थपिएका सेवाहरू:

✔ Hematology
✔ Biochemistry
✔ Urine/Stool routine
✔ Basic Microbiology

यसले निजी क्लिनिकमा निर्भरता घटायो।

B. औषधि आपूर्ति सुधार

सरकारले:

• Essential Drug Supply Program

• District Health Support Program

मार्फत औषधि आपूर्तिमा सुधार गर्यो।

C. एम्बुलेन्स सेवा सुरु

यो दशकमा पहिलो सरकारी एम्बुलेन्स सञ्चालनमा आयो, जसले:

• दुर्घटना

• प्रसूति

• आपतकालीन रिफरल

मा धेरै प्रभाव पार्यो।

३. तेस्रो दशक (२००५–२०१५): प्राविधिक रूपान्तरण र ICU विस्तार

यो दशक स्वास्थ्य संरचनाका हिसाबले टर्निङ पोइन्ट मानिन्छ।

A. बेड क्षमता वृद्धि

यो अवधिमा बेड संख्या:

→ ७५ → १५० → २००+

सम्म पुगेको अनुमान आधारित तथ्य छ।

B. ICU को स्थापना

यस दशकको ठूलो उपलब्धि:

✔ सर्जिकल ICU
✔ मेडिकल ICU
✔ NICU (नवजात ICU)

स्थापित हुँदा:

• नवजात मृत्यु दर घट्यो

• दुर्घटनामा बिचौली मृत्यु कम भयो

C. Dialysis सेवा विस्तार

Kidney failure भएका बिरामी निजी केन्द्रमा महँगो डायलाइसिस गर्न बाध्य थिए। नारायणीमा सरकारी डायलाइसिस खुलेपछि:

• लागत ७०–८०% कम

• जीवन प्रत्याशा सुधार

D. Diagnostic Upgrade

नयाँ उपकरण:

✔ Ultrasound
✔ Digital X-Ray
✔ Echocardiography
✔ Endoscopy

यसले वीरगञ्जका बिरामीलाई पहिलो पटक काठमाडौँ र पटना निर्भरता बाट बिस्तारै मुक्त गर्यो।

४. चौथो दशक (२०१५–२०२६): सामाजिक सुरक्षा, बीमा र बहुआयामिक विस्तार

अब नारायणी अस्पतालले सरकारी स्वास्थ्य बिमा + सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम + बहु विशेष सेवा सारेको दशक।

A. ५०० बेड अस्पतालमा अपग्रेड

फेडरल सरकारले:

➡ “नारायणी अस्पताललाई ५०० बेडसम्म विस्तार गर्ने”

निर्णय गरेको तथ्य नेपाल सरकारको स्वास्थ्य संरचना नीतिगत निर्णय (२०७५–२०७८) मा दर्ज छ।

B. स्वास्थ्य बीमा (Health Insurance Board)

वीरगञ्ज क्षेत्र स्वास्थ्य बीमा २०७४ पछि तीव्ररूपमा विस्तार भयो।

• डायलाइसिस

• ICU

• Oxygen

• Surgery

• Maternity

मा बीमा लागू हुँदा अत्यन्तै गरीब वर्गले राहत पाए।

C. सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम

सरकारका १८ स्वास्थ्य सामाजिक सुरक्षा कोष कार्यक्रम अन्तर्गत:

✔ ज्येष्ठ नागरिक
✔ अपाङ्गता वर्ग
✔ सुकुम्बासी
✔ दलित
✔ दीर्घ रोगी

ले निःशुल्क उपचार पाए।

जनसांख्यिक पहुँच डेटा (Service Reach Data)

२०७९–२०८१ का औसत डेटा अनुसार:

✔ दैनिक OPD: ९००–१३००
✔ इमर्जेन्सी प्रवेश: ७०–१२०
✔ डायलाइसिस सेशन: ३०–५०/दिन
✔ जन्म दर: १५–२५/दिन
✔ शल्यक्रिया: १०–२५/दिन

Birgunj–Bihar Cross-Border Factor

नारायणी अस्पतालको अद्वितीय पक्ष:

➡ भारत (Bihar) बाट पनि बिरामी आउने।

कारण:

✔ भाषा समानता
✔ सीमाक्षेत्र
✔ सरकारी सस्तो सेवा
✔ डायलाइसिस र ICU मूल्य कम

सामाजिक प्रभाव (Social Impact)

नारायणी अस्पतालले ४० वर्षमा निम्न क्षेत्रमा प्रभाव पारेको छ:

1. मृत्यु दर घटायो

2. स्वास्थ्य खर्चमा राहत

3. स्वास्थ्य शिक्षा जागरण

4. निजी अस्पताल विस्तारमा प्रतिस्पर्धा

5. सीमावर्ती क्षेत्रलाई स्वास्थ्य सुरक्षा

चुनौतीहरू (Challenges)

अस्पतालले हालसम्म भोगेका मुख्य चुनौती:

❗ अव्यवस्थित भवन
❗ स्टाफ अभाव
❗ उपकरण अभाव
❗ बजेट ढिलाइ
❗ संरचना कानुनी अड्चन
❗ सेवाको माग अत्यधिक

नारायणी अस्पताल २०२६ स्थिति, भविष्य योजना, तथ्याङ्क र निष्कर्ष

A. २०२६ — वर्तमान सेवा संरचना (Comprehensive Service Landscape)

नारायणी अस्पताल आज (२०२६) निम्न प्रमुख सेवाहरू उपलब्ध गराउँदैछ:

1. Emergency & Casualty Ward (२४×७)

2. General Medicine

3. General Surgery

4. Pediatrics (बालरोग)

5. Obstetrics & Gynecology (प्रसूति/स्त्रीरोग)

6. NICU (नवजात ICU)

7. Medical ICU

8. Surgical ICU

9. Dialysis Unit

10. Radiology & Imaging

    • Digital X-Ray

    • Ultrasound

    • Echocardiography

    • CT Scan (मूल्यवान, धेरै अस्पतालमा सीमित)

11. Clinical Laboratory

12. Pharmacy

13. Physiotherapy (फिजियोथेरापी)

14. Health Insurance Support Desk

15. Social Security Treatment Desk

16. Referral Coordination Unit

यो सेवा संरचनाले अस्पताललाई Regional Referral Hub (क्षेत्रीय रेफरल अस्पताल) बनाएको छ।

Bed & Staff Structure (२०२६) – History Of Narayani Hospital, Birgunj